Profile Partido Democrático | Partidu Demokratiku

Profile Partido Democrático

Uniku Pártidu Demokrátiku Mak Hatutan Mehi Funu Na’in TL

Timor-Leste hanesan nasaun soberanu República Democratica Timor-Leste (RDTL) no fo liberdade ba sidadaun hotu atu hari'i partidu inklui Partidu Demokrátiku (PD), ne'ebe oras ne'e ho idade joven (16)avansadu dadaun, PD ho mehi ida "Atu Hatutan Mehi Funu Nain Timor-Leste" nian ba konstrusaun estadu iha era dezenvolvimentu estadu.

 

Atu hatene Partidu Demokrátiku (PD) nia prinsípiu, ideolojia, valór, étika, polítika, karakter, vizaun, polítika, boa governasaun, ekonómia, sósiu kulturál, infraestrutura no dezenvolvimentu institusionál, Prezidente PD, Mariano Assanami Sabino fó sai ba públiku.

Tanba ne'e Presidente PD husu ba militantes, simpatizante no povu TL. Tenke kuidadu, TL nasaun unitáriu, labele hamoris fali primordiál (primorldializmu), labele dehan "ha’u ne’e Oe-Cusse, ha’u ne’e Lautem, ha’u ne’e Baucau, ne'e labele. Ita bele moris iha Baucau, Oe-Cusse, kebetulan ita mai husi inan ho aman ida ne’ebé ke tenke moris iha ne’ebá, mas moris mai nu’udar Timoroan totalidade. Bele moris iha ne’ebé de’it, maibé o nia lulik, espíritu no eransa ne’e iha fatin hotu-hotu."

"Ha’u hakarak husu ba inan-aman sira katak, imi bele iha partidu oi-oin, maibé iha tinan 2017 imi fó imi-nia votu ba PD, tanba PD hanesan kontinuadór hodi hatutan mehi funu na’in sira-nian,” hatete Presidente PD, Mariano Assanami Sabino, Mariano Assanami Sabino, iha sede PD, Malinamuk, Komoro, Segunda (12/6).

Assnami dehan, votus no konfiasa ne'ebe povu fo ba PD, sei suli iha raan, iha esperansa no espíritu, wainhira serví la tuir povu nia hakarak, "Imi bele la-fiar depois de tinan lima (5),’ mais ami, imi-nia oan sira, ne’ebé ke fó aan, fó totalidade."

“Ami laran-moras, bainhira ami-nia aman sira ne’ebé mak ami respeitu no ami loyal teb-tebes, palku leten hodi ataka malu. Ami hanoin katak, Partidu Demokrátiku ninia manán ne’e manán FRETILIN nian, manán CNRM nian, manán CNRT nian no manán ASDT nian” dehan Assanami.

 

Se Mak Fundador PD ?

Fundador Pártidu Demokrátiku (PD) mai husi Timor oan lubuk ida, ne'ebe iha tempu rezistensia fo nia kontribuisaun ba prosesu luta libertasaun ba ukun rasik-an ho nia Prezidente dahuluk mak saudozu Fernando de Araújo "La-Sama" no Sekretáriu Jerál Mariano Assanami Sabino. Hafoin La-Sama husik mundu, Assanami sai hanesan Prezidente Pártidu Demokrátiku (PD), Mariano Assanami Sabino no Sekretáriu Jerál mak António da Conçeição ‘Kalohan’.

Assanami ho Kalohan sei lori Pártidu Demokrátiku hodi kompete ho partidu rua nulu (seluk) iha eleisaun parlamentár, maibé molok to’o iha eleisaun jerál, lider Pártidu Demokrátiku na’in-rua ne’e lori programa PD nian ba povu.  

Timoroan sira ne’ebé involve hari'i partidu ne’e mak Rui Menezes, Nomenando Buras, Siku, Franscisco Borolaku, Teresa de Carvalho, Nino Pereira, Metódio Moniz, Miguel Manetelu, Lucas Da Costa ‘Rama metan’, Domingos Caero, Florindo Amarál, Agusto Junior, Florêncio Amarál, Deometrio Amarál, Isabel Gailos, Maria Lourdes Bessa, Mica Barreto, Benjamin hopffer Martins, Getrudis Moniz, Regina Hornay, Virgílio Hornay.

Nune’e mós hosi Frenti polítika interna mak Paul Assis, Aquelino Fraga ‘Ete Uku’, Tuloda, Júlio Meta Malik, Samuel Mendonça, sira seluk mak hanesan Arcângelo Leite, Gastão Francisco de Sousa, Henrique Ximenes de Oliveira, sira ne’ebé estuda iha Austrália Marcos da Cruz, José Bucoli, Arcanjo da silva. Sira ne’ebé estuda iha Indonézia mak Esa de Queros, Mário Soares no Celito Cardoso.

Timoroan sira ne’ebé forma Pártidu Demokrátiku mai hosi eis organizasaun OBJELATIL, DPP IMPPETTU,Fitun, Sagrada Família, RENETIL ho Dewan Solidaritas, membru sira ne’e la mai ho organizasaun nia naran, maibé elemetu ne’e oi-oin.

Nune’e mós RENETIL exterior hanesan Carlos Saky, Nagasoro, Joaquim Fonseca, Duarte, Marciano, João Câmara. Fundadór ne’e lubuk ida, oras ne’e balun sai embaixadór, membru goveru inklui organizasaun naun governamentál sira.

"Ikus liu, hotu-hotu foka katak atu fó kontinuidade ba mehi funu na’in sira ita hanaran PD, para tane-aas funu na’in sira-nia hanoin katak nasaun ne’e povu Maubere nian, ukun ho riku-soin ne’e na’in loloos mak povu tomak no ukun ne’e tenke serví povu tomak. Ne’e mak sai klamar loloos ba ezisténsia Partidu Demokrátiku," dehan Assanami.

Ida ne’e mak hare katak, tenke fó kontinuidade ba ezisténsia luta nian, ita liberta ona pátria, ita tenke liberta povu hosi kiak no mukit, maibé tenke iha formatu ida loloos ho konteúdu ne’ebé mak lolo'os. Iha prosesu luta ita iha formatu ke iha órgaun hosi ASDT, FRETILIN mai to’o CNRT.

 

PD iha prinsípiu, ideolojia, valór, étika polítika no karakter

Partidu Demokrátiku PD nia ideolojia la ses a'an husi Kultura Timor Leste tanba PD usa bua ho malus sai hanesan simbolu Unidade Nasional .

"Partidu Demokrátika nia ideolojia fó tuir bei-ala sira katak Bua ho Malus ami tau iha bandeira ne’e símbolu bei-ala sira iha ona sira-nia dalan atu rezolve sira-nia problema liu hosi nahe Biti Boot tuur hamutuk look Malus ho Bua, tabaku respeita malu hanesan Feto-san Uma-mane nian," Konta Assanami Prezidente PD

Valores demokrátiku ne’e nia abut mai hosi ita-nia lisan, ita-nia tradisaun, ita la kopia hosi rai seluk, maske valór internasinoál hanesan valór direitus umanus hanesan, maibé valór tradisaun kultura ne’e ita ketak, ne’ebé ita iha nanis ona.

Partidu Demokrátiku komunga valór direitus umanus, demokrásia, pás, justisa, liberdade, igualdade, ekuidade, pluralizmu, transparénsia, onestidade, jenerosidade, diálogu, toleránsia, fraternidade, solidariedade, koletividade no fiar-na’in.

Saudozu, Fernando Araujo La-Sama

(Saudozu, Fernando Araujo La-Sama | Photo Dok: Partido Democrático)

Ideolojia dahuluk mak nasionalista, tanba ema sira ne’ebé sai militantes no kuadrus partidu nian mak ema sira ne’ebé komunga totalidade ba nasaun. Ida ne’e mak saudozu La-Sama hasai liafuan “Ha’u-Nia Dignidade La Aas Liu Digidade Estadu Nian”.

Saudozu Fernando de Araújo "La-Sama uza lia fuan ne’e bainhira iha dilematiku ruma iha desizaun polítika, liu liu atu suku fila-fali Loromonu ho Lorosa’e, atu nune’e labele akontese problema boot liután.

“Ba o Timor, ami Maubere oan sempre prontu. Ne’e katak tau liman iha kurasaun (fuan) katak prontu prontidaun para serví, ne’e sosionalizmu. Iha ne’ebá atu tau demokrásia iha kontekstu dehan ema sai demokrátiku, filozofia ne’e orienta no forma ema sai demokrátiku. Ninia pensamentu, ninia kakutak, ninia totalidade katak, “ukun ne’e povu nian, só povu fó mak o bele kaer ukun.” Anami fo Hanoin

Nune’e mós tau fiar na’in ou relijius, tanba dezde bei-ala sira ita iha ona fiar ida ne’e, fiar ida ba Maromak, fiar ba Rai-lulik foho-lulik, ne’e nanis kedas ona.

Tanba ne’e Igreja Katólika aruma ka institusionaliza de’it fiar ne’ebé ita iha tiha ona, tan ne’e mak ita kaer metin ida ne’e, Partidu Demokrátiku kaer metin pilár ka elementu tolu nu’udar fundamentu, orientadór ideolojia ba partidu ida ne’e hanesan nasionalista, demokrátiku, fiar na’in ou relijius.

 

Moto Partidu Demokrátiku

Moto Partidu Demokrátika mak ne’e, Hanoin, Harii no Hametin. Hanoin ne’e konseptu ida oinsá kaer ukun ne’e ho di’ak, oinsá fó kontinuasaun ba luta povu Maubere nian, oinsá mak liberta povu hosi kiak no mukit, oinsá ita halo Timor ne’e ba Timoroan tomak, oinsá ita halo ema hotu dignu. Harii katak, ita konstrui hanoin ne’e transforma ba harii instituisaun demokrátiku.

Instituisaun demokrátiku hanesan Parlamentu Nasionál, Prezidensia Repúblika, Governu no Tribunál Rekursu. Instituisaun sira ne’e ita harii no kontinua hametin.

Hanoin ukun rasik an, hanoin luan ne’e mak ita bolu libertasaun nasionál, iha libertasaun pátria, libertasaun povu ne’ebé fazeadamentu la’o hela, entaun ita tenke hametin liután para la’o ba oin.

Tanba ne’e, Partidu Demokrátiku úniku, la hanesan partidu bain-bain, nia iha mandatu istóriku realiza duni mehi funu na’in sira nian, katak, nasaun ne’e tenke sai estadu direitu demokrátiku la’ós dehan ba Primeiru Ministru, Prezidente Repúblika ka deputadu. Maibé molok ba iha ne’ebá tenke priense kriteria partidu nian atu serví povu nia interese.

Partidu Demokrátiku lakohi nasaun ne’e monu ba rejime ditarura, monarkia, fiodál, labele monu ba oligarki, labele mós autokrátiku, ne’ebé mosu fali mistura katak hanaran-aan demokrátiku, maibé mosu fali rejime sira ne’e.

Partidu Demokrátiku sempre konsisténsia no haree, observa hodi nasaun ne’e labele mosu ba rejime diferente, tanba iha nasaun barak ema bolu repúblika demokrátika, maibé rejime ukun ne’e ditadura, otoriter, monarkia, fiodál.

Dalaruma ukun ne’e grupu ida ou rua de’it, ida ne’e Partidu Demokrátika la aseita, tanba ne’e inan-aman sira Partidu Demokrátika hanesan imi-nia oan sira ne’ebé maka remata konsolida luta ida ne’e hamutuk ho nia aman sira seluk no nafatin fó kontiuasaun katak moris di’ak ne’e tenke ba povu Maubere. Riku-soin iha rai maran no tasi laran, riku-soin ne’e povu tomak ninian, matenek ka la matenek, sira-nian hotu.

“Partidu Demokrátika hakarak atinje elementu tolu, ida maka ekonomikamente hakarak hamriik iha ninia ain-leten, polítikamente hakarak soberania, hakarak forte, hakarak hamriik para ema haree, Timor bele ki’ik, maibé ninia kór diferente iha mapa mundu nian. Ida ne’e mak mehi Partidu Demokrátiku.

Sosiál no kulturalmente hakarak hatudu identidade maubere nian, identidade Timorense, elementu tolu ne’e mak sai hanesan xave importante ba Patidu Demokrátika.

 

Estrutura Partidu Demokrátiku

Partidu Demokrátika iha prosesu konstrusaun estadu iha análize rua: ida bolu dehan PD ba estadu, ida dehan PD ba PD rasik.

PD dezenvolve-an ba estadu tenke kumpri ninia ideolojia totalidade ne’ebé mak dehan katak nasionalista, demokrátiku no relijius.

Nune’e mós PD ba ninia-aan no ninia estrutura hadi’a beibeik to’o ohin loron, iha lideransa nasionál hanesan lideransa ezekutivu, Konsellu Polítika Nasionál (KPN) ka parlamentár partidu nian, reprezentante ne’e hosi kada postu administrativu ema ida ka bolu dehan membru ba Konsellu Polítika Nasionál (KPN) lidera hosi membru sira mak hili.

Prezidente Partidu ho Sekretáriu Jerál eleitu liu hosi kongresu, iha mós Konsellu Konsultivu Nasionál (KNN).

Iha tan Konsellu Polítika Nasioál (KPN) hanesan eis estrutura hanesan eis membru governu, eis deputadu, eis prezidente ho eis sekretáriu jerál ho eis vise sira.

Funsaun hosi Konsellu Polítika Nasioál (KPN) atu fó konsellu no fó ideia para eleva partidu ne’e ninia dignidade.

Nune’e mós iha tan Komisaun Juridisaun Nasionál (KJN) haree liu ba lei katak desizaun ruma tuir ka lae.

Iha mós Komisaun Auditória no Fiskalizasaun (KAF), komisaun fiskaliza no halo auditóriu ba ezekusaun orsamentu partidu nian iha nivel nasionál.

Nune’e mós iha Sekretáriu ezekutivu ida mak funsiona lor-loron hodi haree ba atividade partidu nian iha sede partidu, ne’ebé iha laran iha divizaun oi-oin.

PD mós iha Xefe Departamentu ida hanesan governu sombra ida, ne’ebé atu haree liu ba ukun ne’e. Partidu Demokrátiku ukun la ba ukun sempre iha governu sombra ida ne’ebé mak atu haree beibeik katak, ukun ne’e la’o to’o iha ne’ebé ona, sala ka loos iha ne’ebé. Hanoin sira ne’e bele ko’alia iha parlamentu no mídia sosiál.

Partidu Demokrátika komunga duni prínsipiu valor demokrátiku ne’e, maibé ita hasoru dezáfiu boot katak, ita-nia mentalidade la’ós preparadu sai ema demokrátiku. Dalaruma ami sira ne’ebé lider mós mai hosi lider antigu iha rezisténsia, ne’ebé fó orden: ema tenke hakruuk

Dezáfiu seluk valor demokrásia hasoru valores patriakis ne’ebé mak maka’as ita-nia rain, tanba patriakis ne’e la’ós iguál, mane mak forte liu, dalaruma ita atu promove igualdade jéneru, kleur oituan ita husik liurai ne’e, entaun valór fiodal ne’e iha oituan.

Ninia pozitivu ita komunga mai hosi rezisténsia, maluk lubuk ida luta no fakar-raan ba rai ida ne’e hodi konstrui nasaun ne’e bolu estadu Repúblika Demokrátika Timor-Leste, entaun hanesan motivasaun no inspiradór boot ida.

No mós inspira beibeik militantes sira no dudu raan rezistésia ne’e nakali para implementa polítika partidu nian ba oin.

Problema sempre mosu, dalaruma ameasa malu iha partidu laran, maibé ita sempre hakat liu. Uluk La-Sama dehan, dalaruma buat balun ita tenke tolan, ha’u (Assanami) aumenta, ita bele tolan, más ita tenke hakat pasu ida ba oin, ida ne’e mak ita sempre halo.

Partidu Demokrátiku nia polítika ho laran-moos, rona malu, respeita malu, la ofende malu, responsável no tane-aas integridade morál no polítika.

Partidu Demokrátiku nia karakter hanesan organizasaun polítika ne’ebé dinámiku, nakloke, dialojiku, la diskriminativu, transparente, krítiku tolerante, ativu, partisipativu no vizionáriu.

 

Vizaun No Misaun Partidu Demokrátiku

Partidu Demokrátiku hakarak hari'i sosiedade Timor ida nebe demokratiku, moderna, sivilizadu, solidáriu, tolerante, justu no prósperu bazeia ba identidade rasik.

Partidu Demokrátiku ninia misaun eduka no konsensializa sidadaun hotu-hotu hodi ezerse ninia dever no direitu, akomoda, formula no defende aspirasaun no idealizmu sidadaun hotu-hotu nian tuir prinsípiu demokrátiku.

Nune’e mós valoriza rekursus umanus nu’udar kapitál ba dezenvolvimentu nasionál, promove no dezenvolve sosiedade ida ne’ebé demokrátiku, partisipativu, responsável no hadomi ambiente, promove, dezenvolve no hametin kooperasaun internasionál bazeia ba prinsípiu respeitu no benefísiu mutuál

Estabelese no promove justisa bazeia ba prinsípiu independénsia, imparsialidade, justu, efisiente, efikáz no tratamentu iguál ba sidadaun hotu-hotu, defende no garante funsionamentu institusaun Estadu bazeia ba prinsípiu separasaun podér tuir Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste.

Promove no dezenvolve seguransa no defeza nasionál ne’ebé independente, profisionál hodi asegura unidade no integridade nasionál, promove no fortalese polítika igualdade jéneru, no ikus liu promove no dezenvolve konservasaun meiu ambiente sustentável no utilizasaun rasionál rekursus naturais.

 

Boa Governasaun

Partidu Demokrátika nia sistema polítika sai nu’udar pilár fundamentál iha governasaun liuhosi partisipasaun sidadaun hotu-hotu hodi promove prinsípiu kaer metin ukun rasik-aan no harii nasaun hosi baze.

Ita-nia problema ita hasoru iha Timor-Leste, ita deklara ona katak formatu estadu ne’e Republikanu, maibé dalaruma iha kraik ita kria fali liurai ki’ik-oan, fiodál oituan. Buat sira ne’e laduun di’ak.

Ba Partidu Demokrátiku valoriza ita-nia lisan, ita-nia tradisaun, ita-nia monarkia antigu símbolu ona ba ita-nia lisan, la’ós ona ba administrasaun, la’ós ona ba ukun nian. Ukun ho administrasaun demokrátiku para ita serví, ida ne’e mak ita tenke la’o ona.

Tanba hosi Republikanu ne’e seidauk transforma mentalidade, transforma pensamentu, transforma ema hotu sai ema republikanu.

Ita seidauk to’o iha ne’ebá, ne’e PD sente katak sei tranzisaun ida ita sei ba, ita dehan semí prezidensialista, ne’e kerangka ida ou ruin ida ne’ebé iha rai hothotu iha tiha ona. Sistema ne’e iha de’it rua semi prezidensialista ho parlametár.

Ita bele foti haliis oituan ba parlamentu, entaun ita bolu semi-parlamentár, haliis oituan ba prezidensialista. Maske ita semí prezidensialista maibé prátika lor-loron ita halo ne’e sei parlamentár hela, parlamentu mak forte liu, tanba desizaun hot-hotu iha ne’ebá, Prezidente veto dala-ida de’it, fila-fali tenke promulga.

Maibé atu ba loloos semi prezidensialista ne’e hanesan ruin ida, ruin ne’e atu funsiona hodi fó isin ho raan ne’e hanaran konstrusaun nasaun ne’e mak moris, konstrusaun estadu ne’e hanesan ruin-maten, atu ense raan para nia moris ne’e maka konstrusaun nasaun.

Kontrusaun nasaun tuir mehi ne’ebé luta na’in sira rai hela ba jerasaun foun atu fó kontinuasaun, agora ita hakarak ukun ne’e ho modelu ida oinsá, ninia lala’ok atu sai oinsá, ne’e mak ita bolu konstrusaun nasaun.

Entaun tuir Partidu Demokrátiku nia haree, ita laduun konsisténsia ho hatuur bandu no ukun iha semi prezidensialista “Presidente e Presidente da República,” nia sempre respeitu ba hothotu, nia mós hothotu tenke respeita, nia eleitu direita no mesak.

Tanba ne’e, Francisco Guteres ‘Lú-Olo’ eleitu nu’udar Prezidente Repúblika, Partidu Demokrátiku deklara kedas katak, parlamentu, governu labele haree fali hanesan mau boot Kay Rala Xanana Gusmão sei prezidente, ukun ne’e kaer hosi FRETILIN, ne’ebé parlamentu tomak ne’e opozisaun ba Prezidente.

Nune’e mós Ramos Horta eleitu ba Prezidente Repúblika, iha Bloku AMP, AMP sente hanesan opozisaun, labele trata prezidente hanesan ne’e.

Iha tempu Bloku nian, PD mós iha laran, haree ba Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak hanesan opozisaun, ne’e labele, ita hakarak konsisténsia mak ne’e, Prezidente Repúblika garante funsionamentu instituisionál, símbolu unidade nasionál, reprezenta povu tomak no reprezenta nasaun. Nasaun ne’e sira ne’ebé ke la vota ho sira ne’ebé ke la vota, ne’e hotu iha direitu.

Deputadu ne’e, sira ne’ebé vota ba partidu, partidu mak iha ninia lista tuur iha parlamentu nasionál, entaun ida ne’e mak tenke iha koerénsia no konsisténsia ba iha konstrusaun nasaun nian.

PD preokupa ida ne’e, tanba suli ukun ne’e tenke suli loos, ba iha iha dalan ne’ebé loos, sé suli ukun ne’e kle’uk ba mai, bee ne’e la suli loos, bee ne’e sulin la boot, ne’ebé povu presiza, ita bele gasta osan barak, maibé ba buat ne’ebé la importante.

PD nia hakarak alvu ita-nian mak oinsá kombate mukit o kiak ne’ebé kontinua falun metin povu iha territóriu nasionál.

Parlamentu labele ko’alia buat ne’ebé laiha isin, maibé ko’alia buat ne’ebé justu, loos no defende duni interese povu, labele tau defende interese-aan iha parlamentu.

Reprezenta partidu atu kontinua povu nia halerik, povu nia ko’alia ne’e hatama ba ukun ou kontrola ukun, ida ne’e mak parlamentu tenke halo.

PD konsisténsia ho sistema ne’ebé iha tiha ona, uluk PD luta ba Prezidensialista, tanba nasaun ne’e ki’ik, lalika fahe demais podér ne’e barak liu hanesan iha governu, prezidensia repúblika, tribunál rekursu ho parlamentu nasionál.

Maibé iha Asembleia Konstituante, PD kontra buat lubuk ida, liuliu sistema bolu naran semi parlamentár ne’ebé oras ne’e ita prátika ne’e. PD la aseita ida ne’e, mais tanba ida ne’e liu tiha ona, PD labele mantein ka la aseita, PD la’o ona ho sistema ida ne’e no PD hakarak avansa, tanba sistema ne’e susar atu muda.

Sistema ne’e ita kuandu muda, tenke ba fali referemdum, ita lakon enerjia lubuk ida ke ita-nia alvu la’ós problema sistema ne’e, maibé ita hakarak serví povu ne’e la’o di’ak no povu tenke moris di’ak.

PD hanoin katak, bele la’o ho sistema ida ne’e, maibé tenke hadi’a, hadi’a liu mak ne’e, tenke aselera dezenvolvimentu ne’e, dezenvolvimentu labele la’o iha fatin de’it.

Prezidente PD ne’e dehan, asuntu prinsipál ne’ebé tenke konsidera mak ne’e, riku-soin ne’e povu tomak nian no povu tomak tenke uza, ita-nia mina-rai sei iha posu barak ne’ebé ita seidauk ke’e no ita sei iha riku-soin iha rai maran.

Nasaun mós bele hatama osan liuhosi banku sira, liuhosi jestaun portu, aeroportu no movimentasaun transporte públiku.

Nue’e mós bele hetan osan liuhosi setór agrikultura, peskas, floresta no turizmu, sei iha tan elementu lubuk ida.

Entaun PD haree ida ne’e, odamatan lubuk tenke loke para osan tama, la’ós de’it ko’alia gasta osan, osan tama tiha mak foin ko’alia gastus. Ba PD nia alvu prinsipál mak ne’e ‘Povu Tenke Moris Di’ak’. Ne’e mak tarjetu ba polítika, sosiál, kulturál no relasaun externa.

Iha tempu AMP nian, PD mós halo ona polítika desentralizasaun katak hakbesik ukun ne’e ba povu no povu ne’e besik ba ukun.

 

Partidu Demokrátiku (PD) nia Esperiénsia iha Opozisaun ho Kaer Ukun

Iha tempu governasaun FRETILIN, Partdu Demokrátiku sai hanesan opozisaun hodi fó mós ideia lubuk ida fó para hadi’a di’ak liután konstrusaun estado no Dezenvolimentu Nasional .

PD nia prinsípiu mak ne’e, eleisaun ne’e hahoris kaduak rua, kaduak ida mak kaer governu no kaduak ida mak opozisaun. Kaer rua ne’e oin hanesan, maibé ninia lala’ok mak diferente, mais importante hotu. PD iha opozisaun halo ona buat hothotu hodi kontrola Estado RDTL .

Nune’e mós, Partidu Demokrátiku envolve kaer ukun iha tempu governasaun Aliansa Maioritária Parlamentár (AMP) ho Bloku Koligasaun ne’ebé lidera hosi Kay Rala Xanana Gusmão.

Dezáfiu ne’ebé PD hasoru mak ne’e, iha pensamentu ho hanoin ne’ebé ke programa barak, maibé durante ukun ne’e, sempre la’o ho koligasaun.

Hanesan uluk La-Sama dehan katak, ‘hanesan asu dada na’an-tén, ita dada malu hela de’it, la’o iha fatin de’it, tanba ne'e ita nia dezenvolimentu la ho efikásia no efisientela .’

Iha tempu krize ( 2006) , Partidu Demokrátiku mak lori maun Xanana ba Prezidente Repúblika, hod rezolve krize ne’e, kabele lori konflitu iternál iha FRETILIN nian mai iha PD. Sé hodi ida ne’e, entaun PD la’ós ona kontinuadór FRETILIN nian, la’ós ona kontinuadór rezisténsia nian, maibe sai oa inimigu ona, ne’ebé hasoru malu ho FRETILIN.

Tan ne’e, hamosu fali instrumentu ketak ida, ne’ebé ke lidera hosi maun Xanana, kuadrus PD lubuk ida hamutuk ho CNRT, estrutura iha kraik hodi fó apoiu ba maun Xanana.

“Sé ita la’o de’it ho ezisténsia partidu ida-idak nian, susar tebes ita atu alkansa, tanba dalaruma halo fali interese partidu nian iha ukun laran.

Sé povu fó fiar ba PD, laran-metin PD manán iha eleisaun, PD sei uza nafatin kompañeiru lubuk ida iha FRETILI, CNRT, maibé orientasaun ne’e tenke ida de’it para dezenvolvimentu ne’e la’o ho efikásia no efisiente,” dehan Prezidente Partidu Demokrátiku ne’e.

Dezáfiu boot liu ne’ebé PD observa mak presiza transforma mentalidade, para sai ajente dezenvolvimentu ne’ebé mak di’ak liu, tenke muda prioridades ne’ebé harii mak oinsá iha prosesu konstrusaun estadu no nasaun.

PD nia hanoin ekonomia ne’e tenke sufisiente ba povu hotu, depois mak ita bele iha atmosfera investimentu ida.

Ami Partidu Demokrátiku koñese di’ak ukun ida ne’e, nia frakeza iha ne’ebé, ninia di’ak iha ne’ebé no halo di’ak liután iha ne’ebé. Hatene mós moras mai hosi rezisténsia kedas da’et mai to’o prosesu konstrusaun estadu Governu, liuliu iha prosesu dezenvolvimentu nasionál.

Maibé moras ida mosu mai iha ukun iha FRETILIN nian, ukun ida iha Bloku Aliansa Maioritária Parlamentár (AMP) nian, karik iha des-iguál iha kontekstu dezenvolvimentu, haree iha buat balun, ami koñese di’ak, maibé ami la haree ida ne’e hanesan negativu, ne’e hanesan dezáfiu ida para depois ita tenke hakat liu ba oin.

Assanami rekoñese inan-aman barak iha partidu FRETILIN ho CNRT, maibé PD presiza de’it inan-aman sira-nia votu iha tinan 2017.

“PD ninia manán maun Taur nian, maun Ramos Horta nian, maun Lú-Olo nian, maun Xanana nian, maun Marí nian. Ne’e orgulu boot ida, tanba ami, imi-nia jerasaun, ami la’ós ema seluk ida, ami prontu atu rona imi (jerasaun tuan) baihira de’it. Ami imi-nia kompañeiru, ami imi-nia kamarada, imi bele fó hatene, ami sala, ami hadi’a-aan, más prontu serví di’ak liu ita-nia istória ho dignu iha fatin. Ami hatene saida mak imi halo tiha ona ba rai ida ne’e, ami sei la fó fatin ba ema seluk ne’ebé hatudu liman, imi sala, imi na’ok osan, halo korrupsaun, liafuan ida ne’e ba PD, lae, imi iha direitu tomak ba ukun ida ne’e.”

Jerasaun tuan iha direitu tomak ba riku-soin rai ne’e nian, partidu demokrátiku hakarak fó dignu bainhira tranzisaun ida entre jerasaun tuan ho foun. Jerasaun foun ho tuan la’ós fuuk mutin atu troka fuuk metan, maibé hanesan konseptu.

Sé imi liberta ona rai ida ne’e, ninia konteúdu prinsipál mak libertasaun pátria, ne’ebé mak ohin ita to’o rohan ona, falta de’it fronteira marítima ho fronteira aéreu. Ami prontu fó kontinuasaun, alerta ba luta dala ida tan ho maka’as, ita bele dehan segundu revolusaun ba dezevolvimentu tuir prinsípiu no vizaun ne’ebé imi hatuur ona, tuir ideia ne’ebé hatuur dadauk ona.”

 

PD Lakohi Primordiál iha Polítika Desentralizasaun

Sé ita konsisténsia, iha tina 2018, ita sei iha eleisaun ba munisipál, sei hili prezidente munisípiu, iha mós asembleia munisípiu.

Maibé ho kuidadu ida katak, ita ne’e nasaun unitáriu, labele hamoris fali primordiál (primorldializmu), labele dehan ‘ha’u ne’e Oe-Cusse, ha’u ne’e Lautem, ha’u ne’e Baucau’, labele. Ita bele moris iha Baucau, Oe-Cusse, kebetulan ita mai hosi inan ho aman ida ne’ebé ke tenke moris iha ne’ebá, mas moris mai nu’udar timoroan totalidade. Bele moris iha ne’ebé de’it, maibé o nia lulik, espíritu no eransa ne’e iha fatin hothotu.

Ikus liu, ha’u hakarak husu ba inan-aman sira katak, imi bele iha partidu oi-oin, maibé iha tinan 2017 imi fó imi-nia votu ba Partidu Demokrátiku, tanba Partidu Demokrátiku (PD) hanesan kontinuadór hodi hatutan mehi funu na’in sira-nian.”

Imi-nia votus ne’e konfiansa ida, sei suli ami-nia raan iha ami-nia esperansa no ami-nia espíritu, sé ami serví la tuir ina-aman sira-nia hakarak, ‘imi bele la-fiar depois de tinan lima (5),’ mais ami, imi-nia oan sira, ne’ebé ke fó aan, fó totalidade.

“Ami laran-moras, bainhira ami-nia aman sira ne’ebé mak ami respeitu no ami loyal teb-tebes, palku leten hodi ataka malu. Ami hanoin katak, Partidu Demokrátiku ninia manán ne’e manán FRETILIN nian, manán CNRM nian, manán CNRT nian no manán ASDT nian” dehan Assanami. (Aquadiovisual-PD).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pártido Demokrático Official Website